de toonbank

een bijdrage van Opera Ballet Vlaanderen

Hoe groeide Louis Andriessen uit tot zo’n geniale componist, misschien wel de beste die Nederland ooit gekend heeft? Wie kan die vraag beter beantwoorden dan zijn biografe Jacqueline Oskamp. We vroegen haar een portret te schrijven.

Louis Andriessen is Nederlands grootste componist, zo luidt de communis opinio, meestal met de toevoeging ‘ná Sweelinck’, die geldt als onwrikbaar ijkpunt in de Nederlandse muziekgeschiedenis. Hoe is het mogelijk dat vier eeuwen na Jan Pieterszoon Sweelinck, die op het breukvlak van de renaissance- en barokmuziek opereerde, een componist opstaat die hem naar de kroon steekt?

Het antwoord is even eenvoudig als mysterieus: alles wat Andriessen aanraakte veranderde in muziek. Muzikaliteit vloeide door zijn aderen.

Eind jaren veertig vormde de familie Andriessen een casestudy binnen een onderzoek naar ‘de erfelijkheid van normale geestelijke eigenschappen bij de mens’. De familie werd vergeleken met de Bach-dynastie

Een kwestie van nature of nurture? Allebei – en wellicht daarom zo alomtegenwoordig. Andriessen (1939-2021) werd geboren in Utrecht in een groot katholiek gezin. Zijn grootvader Nico, componist en organist, kwam uit een geslacht van professionele musici en trouwde met Gezina Vester, een begaafd schilderes. Die combinatie van muzikale en beeldende genen, geschraagd door een oorspronkelijk en geestig taalgebruik, maakt dat bijna alle Andriessens over een bovenmatig artistiek talent beschikken. Eind jaren veertig vormde de familie Andriessen een casestudy binnen een onderzoek naar ‘de erfelijkheid van normale geestelijke eigenschappen bij de mens’. De familie werd vergeleken met de Bach-dynastie die ook zo’n cumulatie van talent etaleerde. Bij de Andriessens musiceerden alle gezinsleden erop los, dus aan nurture ontbrak het evenmin. Kleine Louis kreeg pianoles van zijn moeder, ook in het bezit van een conservatoriumdiploma, en compositieles van zijn vader en zijn veertien jaar oudere broer Jurriaan. Familiebijeenkomsten stonden in het teken van samenspelen en zogeheten ‘charades’ (geïmproviseerde scènes).

Interessant is de vraag waarom Louis uiteindelijk die sterrenstatus kreeg en zijn even getalenteerde broer Jurriaan niet. Jurriaans carrière maakte een vliegende start in de Verenigde Staten, waar hij eind jaren veertig met een beurs verbleef. Hij trok de aandacht van grote namen in de moderne muziek: Stravinsky, Copland en Koussevitzky. Een ongelukkige liefde – choreograaf George Balanchine ging ervandoor met ballerina Tanaquil LeClercq op wie Jurriaan zijn zinnen had gezet – maakte dat hij in 1951 weer op Schiphol landde en uiteindelijk als theatercomponist zijn leven zou slijten. Voor zijn kleine broer bracht hij een koffer vol platen mee: jazz, bigband, Stravinsky. Dit gevoegd bij de brede smaak van zijn vader – een liefhebber van Bach, de klassieken en de Franse muziek – gaf Louis al jong een grote repertoirekennis. Anders dan zijn broer Jurriaan belandde Louis (net als Sweelinck vier eeuwen eerder) op een breukvlak in de geschiedenis: de overgang naar het modernisme.

Het meeste plezier heeft Andriessen in de collagevorm. Lekker stoeien met uiteenlopend muzikaal materiaal: citaten uit de canon, snippers uit de lichte muziek, pop en jazz

Zijn compositieleraar aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag, Kees van Baaren, was zelf een representant van de twaalftoonstechniek. Hij plantte het zaadje: de nieuwsgierigheid naar wat mogelijk is, de drang om te vernieuwen en in muziek uitdrukking te geven aan een modern en geëngageerd levensgevoel. Louis probeert het allemaal uit: een grafische partituur (Blokken en de negen meter lange strook De schat van Scharlaken Rackham), een dodecafonisch werk (Prospettive en retrospettive), een serieel werk (Séries), een aleatorisch werk (Paintings), hij speelt met een Putney-synthesizer – en ja, alles wordt muziek. Maar die experimenten interesseren hem niet wezenlijk. Zelf heeft hij het meeste plezier in de collagevorm. Lekker stoeien met uiteenlopend muzikaal materiaal: citaten uit de canon, snippers uit de lichte muziek, pop en jazz – in een heterogene, inclusieve muziek voelt Louis zich als een vis in het water. Hij heeft, anders dan modernisten als Boulez en Stockhausen, geen enkele behoefte te breken met de traditie. Sterker nog, in navolging van Stravinsky zal hij zich steeds meer willen verhouden tot de traditie: commentaar en hommage tegelijk.

Hij vervolgt zijn studie bij de Italiaanse componist Luciano Berio, ook een meester in de citatenmuziek. Het vervlechten en laten vervloeien van tijden, stijlen en genres – de ongebreidelde liefde voor de muziekliteratuur die Louis van zijn vader heeft meegekregen – kan hij in dit genre volop kwijt. De collage blijkt echter een doodlopende weg als zijn orkestwerk De negen symfonieën van Beethoven voor promenade-orkest en ijscobel tijdens het Holland Festival van 1970 een uitzinnig succes blijkt. Er is sprake van een misverstand: de zaal vindt het prachtig en mist de ironische ondertoon. Andriessen raakt in een artistieke crisis die een vol jaar zal duren. Een jaar waarin hij weinig componeert en op zoek gaat naar nieuwe wegen.

Die vindt hij in de combinatie van een conceptuele aanpak, de repetitieve muziek uit Amerika en een Brechtiaans engagement. Het resultaat is het overdonderende stuk De Staat uit 1976: radicaal, compromisloos, keihard. Musicoloog Elmer Schönberger betitelt de première als de eigenlijke geboorte van de componist Andriessen, want nu heeft hij een hoogstpersoonlijk idioom gevonden. Inderdaad schrijft hij gedurende een periode van zo’n vijftien jaar weerbarstige werken (De Volharding, Hoketus, Mausoleum) die de luisteraar een draai om de oren geven. Maar er is ook een andere Andriessen, die zich manifesteert in De Tijd (1981), een poëtisch en filosofisch werk waarin hij een reusachtig openingsakkoord over een tijdsspanne van veertig minuten subtiel laat uitklinken.

Als De Staat het geboortekaartje is van Andriessen, dan geldt De Materie als zijn visitekaartje. Hierin komen niet alleen al zijn interesses samen, maar ook wie hij is: een man met verschillende en tegenstrijdige kanten. De vier delen hebben ieder een eigen thema (geschiedenis, religie, kunst en wetenschap), elk verwijst naar een ander muzikaal genre (toccata, ballade, passacaglia en pavane), en heeft een eigen toonsoort en tempo, gebaseerd op een karakteristiek ‘Andriessen-akkoord’. Er is sprake van een doordachte structuur en tegelijkertijd zoekt de componist de vrijheid op door het materiaal te abstraheren. Hij verbindt heden en verleden, serieus en lichtvoetig, en verwerkt allerhande historische, literaire en natuurkundige connotaties op een vrije, associatieve (en soms slordige) manier. Alles staat in dienst van een intense muziek die het overkoepelende thema tot klinken wil brengen: geest versus materie. Twee metafysische begrippen die onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. En die Louis weer met het katholiek-mystieke domein van zijn vader verenigen. Want, zoals hij in 1996 in een interview met een Frans tijdschrift stelt: ‘Mon père est à l’origine de tout.’

PODCASTS

Besluister een podcast over De Materie met dirigent Bas Wiegers en biografe Jacqueline Oskamp (taal: Engels)

Beluister een podcast over het ontstaan van De Materie en enkele opvallende fragmenten uit het werk (taal: Engels)