de toonbank

een bijdrage van Jasper Gheysen voor Musica Divina

Sommige ervaringen die het leven tekenen, laten zich moeilijk in woorden vatten. Eeuwige liefde, verlies, de nabijheid van de dood: precies waar woorden tekortschieten, zoekt Musica Divina tijdens deze festivaleditie Momenten van Waarheid naar de kracht van muziek. In Herentals krijgt die zoektocht een bijzondere menselijke invulling met nieuwe muziek van festivalcomponist Noah Senden en The Sacred Veil van Eric Whitacre.

Als eerste festivalcomponist trekt Senden een muzikale draad doorheen verschillende concerten van Musica Divina. Tijdens een residentie in de Abdij van Averbode ontwikkelde hij een muzikale kern die gedurende het festival telkens van gedaante verandert, gekleurd door andere uitvoerders en ruimtes. Vandaag ontmoet zijn muziek de weelderige stemmen van het Vlaams Radiokoor. Daarna staat Eric Whitacre zelf voor het ensemble voor zijn meest omvangrijke en meest persoonlijke koorwerk.

Whitacre en Silvestri

Al meer dan twintig jaar vinden Eric Whitacre en Charles Anthony Silvestri elkaar op artistiek vlak. De Amerikaanse componist vond in zijn jeugdvriend een dichter wiens taal wonderwel aansluit bij zijn muzikale verbeelding. Woord en muziek versmelten meesterlijk in werken als Leonardo Dreams of His Flying Machine, Sleep en Lux Aurumque. Maar geen enkele samenwerking was ooit zo intens én vervlochten als The Sacred Veil.

In 2005 verloor Silvestri zijn vrouw Julie aan eierstokkanker. Ze was amper 36 en liet naast haar man ook twee jonge kinderen achter. Jaren later keerde Silvestri in zijn poëzie terug naar hun leven samen, naar de eerste verliefdheid en het geluk van een jong gezin, maar onvermijdelijk ook naar de diagnose, de lange strijd tegen de ziekte en het moment waarop afscheid nemen onafwendbaar werd. Hij omschreef het als de meest intense persoonlijke poëzie die hij ooit had geschreven. Whitacre moedigde zijn vriend aan om die oude wonden en woorden opnieuw van onder het stof te halen en zette de teksten op muziek, aangevuld met flarden uit de geschriften van Julie en woorden van hemzelf.

“Our loved ones stand so close, right here / Just on the other side / Of eternity.”

In die woorden verschijnt de sluier waaraan The Sacred Veil zijn titel ontleent: flinterdun, tussen het hier en het daar, tussen leven en dood, tussen wie we kunnen aanraken en wie alleen nog in onze herinnering bestaat. Whitacre probeert die grens niet te verklaren, maar zoekt naar een klankwereld waarin ze bijna tastbaar wordt. Stemmen zoeken elkaar op tot de kleinste afstand spanning veroorzaakt, de kleur van de akkoorden verschuift langzaam en verdwijnt weer in de stilte, terwijl piano en cello fragiele lijnen rond het koor tekenen. Soms blijft van die grote koorklank nauwelijks iets over en is één ademhaling genoeg om een andere wereld achter het gordijn te suggereren.

Eerst is er het leven

Met bijna een uur muziek is The Sacred Veil Whitacres meest omvangrijke koorcyclus. Opmerkelijk genoeg begint die niet bij ziekte of dood. Eerst is er het leven. The Veil Opens presenteert de grens tussen het tijdelijke en het eeuwige, waarna Silvestri in In a Dark and Distant Year en Home terugkeert naar het begin van zijn relatie met Julie, naar de verwondering van een eerste ontmoeting en dat moeilijk te omschrijven gevoel dat een ander mens plots als een thuis en soulmate kan aanvoelen.

Ook muzikaal blijft alles aanvankelijk zeer compact. Naast het koor staan alleen piano en cello. De piano legt de harmonische lagen bloot of laat enkele noten in de ruimte vallen, de cello nestelt zich met haar warme timbre tussen de menselijke stemmen en trekt af en toe een eenzame lijn door het koor. Daarboven verschijnt de typische Whitacre-klank: stemmen die dicht tegen elkaar aanschurken, harmonieën die haast ongemerkt verschuiven en dissonanten die niet onmiddellijk hoeven te verdwijnen, maar mogen blijven hangen tot hun spanning vanzelf een nieuwe kleur krijgt.

Daardoor ontstaat een muziek die leeft, die de deuren open gooit en weer langzaam dicht trekt. Soms is een verschuivende stem voldoende om een volledig akkoord van lichtinval te doen veranderen. En terwijl Silvestri terugkijkt naar de kleine, vanzelfsprekende momenten van een leven, hangt over die muziek onvermijdelijk de brute toekomst van wat nog komen zal. Wij kennen de afloop al. Een herinnering aan geluk klinkt daardoor nooit helemaal onbevangen; net die kleine gestes worden kostbaar omdat het verhaal zijn einde al kent.

Wanneer de wereld kantelt

Gaandeweg komt de ziekte het verhaal binnen en verandert de sfeer. Vanaf Whenever There Is Birth wordt een toekomst die tot dan toe eindeloos leek plots meetbaar, begrensd door onderzoeken, diagnoses en tijd. In I’m Afraid valt vervolgens bijna alle afstand weg. Niet Silvestri kijkt terug, maar Julie spreekt zelf, met de directe angst van iemand die weet dat haar lichaam een strijd voert waarvan de afloop steeds minder onzeker wordt.

De muziek trekt zich op die momenten vaak terug. De ruimte tussen de klanken wordt groter, stiltes krijgen gewicht en piano en cello lijken niet langer rond het verhaal te bewegen, maar er middenin te staan. Soms trekt de cello zich los uit het geheel en klinkt ze als één eenzame stem tegenover het koor; elders komen de stemmen zo dicht bij elkaar dat hun samenzang bijna een collectieve ademhaling wordt.

Toch wordt The Sacred Veil nergens een onafgebroken klaagzang, want ook wanneer de dood dichterbij komt, blijft het leven zich koppig én hoopvol aandienen. Delicious Times koestert de kleine momenten die er nog zijn, kleine herinneringen die in het licht van wat volgt plots een haast ondraaglijke helderheid krijgen. Verdriet wist geluk niet uit en geluk houdt verdriet niet tegen. Dan komt One Last Breath. De beweging die vanaf het begin onder de cyclus onbewust aangekondigd werd, bereikt het punt waarop het zijn volle betekenis krijgt en de grens tussen aanwezigheid en afwezigheid flinterdun wordt. De muziek lijkt zelf haar adem in te houden; de stemmen verliezen iets van hun aardse gewicht en de cello beweegt tussen koor en stilte, tot alles zich verzamelt rond dat ene moment waarop een leven ophoudt en voor de achterblijvers een andere tijd begint.

Aan de andere kant

Want met Julie’s laatste adem eindigt The Sacred Veil niet. Misschien begint daar wel het moeilijkste deel van de reis. De laatste bewegingen focussen op de strijd voor degenen die achterblijven. In You Rise, I Fall worden die twee tegengestelde bewegingen al in de titel zichtbaar: de ene stijgt op terwijl de andere alleen is, twee levens die zo lang naast elkaar liepen en nu onherroepelijk een andere richting uitgaan.

Langzaam verandert daardoor ook de betekenis van de sluier. Hij ligt niet alleen tussen leven en dood, maar tussen verleden en heden, tussen wat voorbij is en wat zich weigert volledig te laten verdwijnen. Een geliefde kan afwezig zijn en toch onverwacht dichtbij komen, in een herinnering die zich opdringt, in een zin die opnieuw wordt gehoord, in de vreemde nabijheid die muziek aan iets onbereikbaars kan geven.

In het slotdeel Child of Wonder wordt de blik uiteindelijk ruimer. Het verhaal dat begon bij Charles en Julie Silvestri heeft zijn persoonlijke oorsprong niet verloren, maar reikt inmiddels verder dan hun geschiedenis alleen. De vele stemmen van het koor nemen als het ware over wat één mens niet alleen kan dragen. Liefde en verlies worden niet opgelost, de dood wordt niet verklaard en de sluier wordt niet weggetrokken. Er ontstaat een nieuw elan én leven na alles wat er zich heeft afgespeeld.

Dat Eric Whitacre zelf voor het Vlaams Radiokoor staat, maakt de cirkel bijzonder klein. Hij was niet alleen de componist aan wie Silvestri zijn meest persoonlijke woorden toevertrouwde, maar ook de vriend die hem aanspoorde om terug te keren naar herinneringen die jarenlang te pijnlijk waren om opnieuw aan te raken. In 2019 leidde hij de wereldpremière van The Sacred Veil; in Herentals ademt hij opnieuw mee met de muziek die uit die vriendschap ontstond.

Misschien ligt precies daar het Moment van Waarheid van deze avond. Niet in een antwoord op de ziekte en de dood, want dat geven Whitacre en Silvestri niet, maar in de poging om hoorbaar te maken wat na een afscheid overblijft: stemmen die samenkomen en weer verdwijnen, een cello die nog één lijn door de stilte trekt, een akkoord dat blijft nazinderen wanneer het koor al is verstomd. De sluier blijft gesloten, maar heel even valt er licht doorheen.