Collage, contrast, circus
16.11.2026
een bijdrage van Klaas Coulembier voor Concertgebouw Brugge
Simon Steen-Andersen en Oren Boneh zijn twee markante stemmen in de nieuwe muziek. Elk op hun eigen manier brengen ze humor en lichtvoetigheid binnen in een genre dat vaak als ernstig of ontoegankelijk wordt ervaren. Daarbij balanceren ze soms op een dunne lijn tussen kunst en kitsch, maar altijd met een grote trefzekerheid. En met u, het publiek, als een belangrijke factor. Beide componisten spelen immers graag met verwachtingspatronen en verrassingen, met onverwachte klankwerelden die botsen en schuren. De manier waarop ze hun composities opbouwen zorgt er bovendien voor dat luisteraars de weg niet kwijt geraken, maar helemaal meegenomen worden in de dramaturgie van het werk.
Brood en spelen
De titel circusbread betekent zoveel als ‘brood en spelen’, naar de bekende strategie van de Romeinse heersers om hun volk onderdanig te houden door voldoende entertainment te voorzien. Onder die dunne laag van amusement schuilde echter een duistere realiteit van onderdrukking en machtsmisbruik. Door het volk te paaien en hen net genoeg eten en ontspanning te geven, hopen autoritaire regimes mogelijke kritiek in de kiem te smoren.
Die tegenstelling tussen de schone schijn en de bittere werkelijkheid is koren op de molen voor een componist als Oren Boneh. Veel van zijn composities zijn immers geënt op het spanningsveld tussen contrasterende elementen. Door tegenstrijdige muzikale ideeën samen te brengen, creëert hij een fris en verrassend klankbeeld.
In circusbread zijn die muzikale ideeën duidelijk van elkaar onderscheiden. Aan de duistere zijde staan dissonante akkoorden en clusters. Lang aangehouden tonen, vaak zelfs met kwarttonen, ondergraven bewust de klassieke welluidendheid van het symfonisch orkest.
Aan de andere kant van het spectrum vinden we arpeggio’s of gebroken akkoorden. Hij presenteert de bouwstenen van de klassieke taal, eenvoudige drieklanken, in hun meest pure en abstracte vorm. Sommige passages lijken rechtstreeks uit etudes of inspeeloefeningen te komen, ware het niet dat Boneh ze ingenieus weet in te bedden in een orkestrale totaalklank. Na verloop van tijd worden die tonale elementen als het ware ‘besmet’ door de schurende ondertoon en worden ze zelf dissonant georkestreerd.
De nogal brute botsing tussen dissonantie en karikaturale tonaliteit brengt ook humor binnen in de muziek. Die humor en zelfrelativering is trouwens een constante in het werk van de in Brussel gevestigde Amerikaanse componist. Na verloop van tijd voegt hij aan de arpeggio’s ook toonladderfiguren toe. Wanneer deze door de trompetten gespeeld worden, eerst stijgend en daarna dalend, wordt de muziek bijna komisch.
Eigen aan de muziek van Boneh is ook dat hij de tegenstelling niet oplost. Het werk eindigt met een lang aangehouden mi groot-akkoord in alle blazers. De hout- en koperblazers komen beurtelings meer naar de voorgrond en het lijkt alsof de tonale drieklank het pleit gewonnen heeft. Ware het niet dat de strijkers daaronder een dissonante versie van datzelfde akkoord spelen, in een noodlottig crescendo.
Heden en verleden
Ook Simon Steen-Andersen deinst er niet voor terug om contrasterende elementen met elkaar te verbinden. In zijn werk is muzikaal materiaal niet beperkt tot noten en klanken, maar integreert hij ook handelingen, technologie en bewegend beeld. Dat laatste is een belangrijk onderdeel in TRIO, een grootschalig werk voor symfonisch orkest, bigband en koor, met videobeelden van orkesten en dirigenten uit de archieven van de Südwestrundfunk (SWR). Die combinatie is geen toeval, want de meeste radiozenders beschikten vroeger standaard over deze drie ensembles. Ook Brussels Philharmonic en het Vlaams Radiokoor ontstonden onder de vleugels van de Belgische Radio en Televisie, die tot 1991 ook een eigen professionele bigband had.
Bij Steen-Andersen vormt technologie nooit een aparte laag, maar maakt ze integraal deel uit van het muzikale weefsel. Dat betekent in dit geval dat hij de videobeelden op dezelfde manier behandelt als de noten en klanken. Fragmenten worden herhaald, gevarieerd, anders gemonteerd en ingebed in een muzikale logica die nauw verweven is met de muziek die live gespeeld en gezongen wordt. Op die manier ontstaat er in de eerste plaats een fascinerende collage van beelden uit een ver en minder ver verleden. De beeldkwaliteit, maar ook de manier waarop mensen zich kleden en uitdrukken, maakt de historische afstand meteen duidelijk. Door deze beelden te combineren met twee orkesten en een koor op scène, ontstaat een dialoog tussen de muzikanten en hun voorgangers uit lang vervlogen tijden.
In het begin van de compositie presenteert Steen-Andersen het materiaal op een haast didactische manier. De muziek die gespeeld wordt op het podium correspondeert met de gespeelde muziek in de beelden. Eerst zet hij de spotlight op het symfonisch orkest, dan pas komt de bigband erbij en tot slot voegt hij het koor toe, in een steeds snellere afwisseling tussen heden en verleden. Zo creëert hij al zappend een duidelijke verbinding tussen beeld en muziek die hij vervolgens op losse schroeven zet. Dat is een beproefd recept in zijn oeuvre: hij installeert een zekere verwachting bij de luisteraar om die vervolgens te verstoren. Zelf spreekt hij over een ‘visuele dissonantie’ wanneer hij de relatie tussen beeld en geluid verandert.
Soms levert dat ook grappige momenten op, zoals wanneer het koor snedig reageert op een lichtjes geïrriteerde dirigent Sergiu Celibidache. Ook dat is één van de sterktes in de muziek van Steen-Andersen, zijn gevoel voor associatie waarmee hij beeld en geluid hercontextualiseert tot een nieuwe mogelijkheid.
In zijn geheel is TRIO een prikkelende ontmoeting met de rijke traditie van concertopnames en een eerbetoon aan de vele radio- en televisieorkesten en -koren die in Europa floreerden in de 20e eeuw en vandaag helaas vaak onder druk staan. Als een behendige jongleur houdt Steen-Andersen daarbij verschillende muzikale werkelijkheden tegelijk in de lucht: twee live-orkesten, een koor, een arsenaal aan archiefbeelden en de vele tijdlagen die daartussen ontstaan.