de toonbank

De valse traagheid van sneeuw

Ruhig aber beweglich. Rustig maar beweeglijk.
Je kijkt door het raam en ziet vlokjes dartel dwarrelen. Niet recht naar beneden, maar via een onvoorspelbare route en met een geruisloze lichtheid. Elk vlokje lijkt gewichtloos en doelloos, maar uiteindelijk vormt zich toch een witte filter over het landschap. Het haast ongemerkt gevormde sneeuwtapijt weerkaatst het schaarse licht tijdens de donkerste dagen van het jaar. Vers gevallen sneeuw absorbeert bovendien geluid. Een winterlandschap lijkt niet alleen stil te staan, het is er vaak ook stil, waardoor de weinige natuurgeluiden extra intens klinken.

Al deze bijzonderheden inspireerden de Deense componist Hans Abrahamsen tot zijn cyclus Schnee. De relatie tussen stilstand en beweging – zoals in de valse traagheid van dwarrelende sneeuwvlokken – wordt muzikaal uitgewerkt in een verstilde, bijna minimalistische compositie.

Een andere fascinatie van de componist, vooral in de jaren vóór hij dit werk schreef, waren de canons van Johann Sebastian Bach. In die werken staan tijd, herhaling en spiegelingen centraal. Door ze telkens opnieuw te laten klinken, ontdekte Abrahamsen hoe de muziek langzaam een cirkelende, bijna meditatieve ervaring werd. Het gaf hem een structuur om zijn sneeuwlandschap muzikaal op te bouwen: een strakke constructie met een poëtische uitwerking.

Het resultaat is een reeks van tien canons, gegroepeerd in vijf ‘tweelingcanons’, afgewisseld met drie korte intermezzi. Elk canonpaar roept een eigen sneeuwlandschap op, gesuggereerd door de aanwijzingen in de partituur:

• Ruhig aber beweglich, fast immer zart und stille — Rustig maar beweeglijk, bijna altijd teder en stil
• Lustig spielend, aber nicht zu lustig, immer ein bisschen melancholisch — Speels en vrolijk, maar niet té vrolijk, altijd een beetje melancholisch
• Sehr langsam, schleppend und mit Trübsinn (im Tempo des “Tai Chi”) — Zeer langzaam, slepend en weemoedig (in het tempo van Tai Chi)
• Stürmisch, unruhig und nervös (tutti) — Stormachtig, onrustig en nerveus (tutti)
• Einfach und kindlich — Eenvoudig en kinderlijk

Abrahamsens canons zijn geraffineerde constructies waarin een veelheid aan subtiele klankelementen een sfeer van traag-, kwetsbaar- en onmetelijkheid ophangt.

— Pieter Bergé, Festival 20·21

Ondanks het sobere uitgangspunt en de strakke vorm weet Abrahamsen een grote rijkdom aan klanken te creëren. Daarbij speelt ook de opstelling van de musici een rol. Aan weerszijden van de percussie staat een piano, geflankeerd door strijkers aan de ene kant en blazers aan de andere. Zo ontstaat een bijzonder stereo-effect, zeker wanneer muzikaal materiaal wordt uitgewisseld tussen de verschillende instrumentengroepen.

De muziek verschuift voortdurend: ritmes lopen net niet gelijk, toonhoogtes worden subtiel verschoven, stiltes nemen evenveel ruimte in als klanken. Het is muziek die ademt, die telkens opnieuw lijkt te verdwijnen en toch blijft nazinderen. Zoals een voetafdruk in de verse sneeuw die geleidelijk wordt opgevuld door nieuwe vlokken.

Tijdens Festival 20·21 wordt Schnee gecombineerd met een andere neerslagcompositie: 14 Arten, den Regen zu beschreiben van de Duitse componist Hanns Eisler.