de toonbank

een bijdrage van HERMESensemble

Anatomy of Sound is een nieuwe interactieve voorstelling van het HERMESensemble met nieuwe muziek van Mathias Coppens en Mireille Capelle, in een muzikale regie van Fleur Khani, gedirigeerd door César Ramos. De voorstelling is gebaseerd op het leven en werk van Andreas Vesalius. Menno Buggenhout creëerde een smartphoneapplicatie, Klaas Verpoest en Jan Duerinck staan in voor de live visuals, en Maarten Buyl verzorgt de audiotechniek. Het team van Complete Anatomy, onderdeel van het bedrijf Elsevier, heeft tenslotte nieuwe video’s geanimeerd die gekoppeld zijn aan de verschillende boeken van Vesalius. Die video’s geven de verschillende onderdelen van het lichaam tot in detail op spectaculaire wijze weer. Stof genoeg voor een gesprek met stage director Fleur Khani en componist Mathias Coppens.

Met de nieuwe voorstelling Anatomy of Sound treden jullie in de voetsporen van Vesalius, zo’n beetje de founding father van de moderne anatomie. Waarom dit onderwerp?

Fleur: Wat mij er heel erg in aanspreekt, is het idee van het lichaam als een geheel vehikel om ons te verbinden met elkaar. Dat vind ik bijzonder interessant, omdat het lichaam iets is wat we allemaal delen, maar waar we ons tegelijk niet altijd bewust van zijn in relatie tot anderen. Door expliciet te spreken over anatomie en lichamelijkheid, ontstaat er een soort verhoogd bewustzijn, niet alleen van je eigen lichaam, maar ook van de lichamen rondom je, in dezelfde ruimte.

Voor mij is dat een fundamentele basis voor podiumkunsten en muziekbeleving. Het lichaam wordt een vertrekpunt dat zowel concreet als poëtisch is. Het is iets tastbaars, maar tegelijk opent het een hele verbeeldingsruimte. Vanuit dat uitgangspunt kan je een voorstelling opbouwen die niet alleen visueel of auditief werkt, maar ook fysiek en zintuiglijk. Dat maakt het zo’n rijk beginpunt, echt een cadeau om mee te werken.

Wat mij daarnaast ook raakt in Vesalius, is de radicaliteit van zijn blik. Het idee dat iemand zo gedreven is door fascinatie dat hij letterlijk het lichaam begint open te leggen, ondanks alle taboes, resoneert dat vandaag nog steeds. Die drang om te kijken, te begrijpen en te onderzoeken zit eigenlijk ook in deze voorstelling vervat.

Het is precies op dat snijvlak, waar wetenschap, kunst en spiritualiteit elkaar ontmoeten dat de voorstelling Anatomy of Sound opereert.
— Mathias Coppens

Mathias: Ik vind de studie en conversaties over de werking van het menselijk lichaam oneindig fascinerend. Onlangs had ik problemen met mijn knie; het is pas wanneer er een defect is dat je merkt hoezeer het lichaam een radarwerk is van elkaar beïnvloedende elementen, die ook nog weer eens constant aan het transformeren zijn. Die pijn in mijn knie had repercussies op andere delen van mijn lichaam, ik werd er zelfs in eerste instantie wat moedeloos door. Er is geen dualistische opdeling tussen ons lichaam en ons bewustzijn, voor mij althans, psychosomatische pijnen voelen echt. Dat de hersenen nog grotendeels onontgonnen terrein zijn, vind ik misschien wel het meest boeiende aspect. De wetenschap heeft in de westerse maatschappij voor een groot deel de rol van religie overgenomen, maar kan geen antwoord bieden op de grote existentiële vragen, het is ook haar domein niet. Het is precies op dat snijvlak, waar wetenschap, kunst en spiritualiteit elkaar ontmoeten dat de voorstelling Anatomy of Sound opereert.

Wordt er meer gefocust op het werk of het leven van Vesalius?

Fleur: Vesalius’ leven omspant een reis die begint in Brussel en zich uitstrekt over zeven landen, waaronder Italië en Spanje, tot aan Jeruzalem en Zakynthos. Hij werd geboren tijdens de hoogdagen van de Renaissance en groeide op in een invloedrijke familie die werkte voor het hof van keizer Karel V. Op die manier had hij toegang tot de meest prestigieuze onderwijsmogelijkheden. Daar profiteerde hij van door strategisch gebruik te maken van de nieuwste ontwikkelingen in de boekdrukkunst en wetenschappelijke illustratie. De Architecture Sonore van Mireille vertelt Andreas’ leven als één verhaal: van zijn Brusselse donkere jeugd nabij de Galgenberg, zijn Parijse studies in de islamitische geneeskunde tegen de gangbare theorieën van Galenus, tot zijn roem als erkend groot anatoom aan het hof van Keizer Karel, eindigend bij zijn strijd met de Inquisitie en zijn tragische dood in ballingschap op Zakynthos, en dat allemaal in tijden van oorlog en pest.

Mathias: De structuur van mijn werk is geïnspireerd op de zeven boeken van De Humani Corporis Fabrica Libri Septem. Ieder boek focust op een ander orgaan. Het fantastisch team van Complete Anatomy heeft exclusief beeldmateriaal gemaakt per boek, waarop de live visuals van Klaas en Jan dan inpikken. Echt een huzarenstukje. We beginnen bij de ingewanden, gaan verder met voortplantingsorganen, de aders en het bloed, de spieren, het zenuwstelsel, het skelet, de zintuigen, het brein en uiteindelijk het hart. Los van mijn eigen muzikale verbeelding per orgaan, hebben al die lichaamsdelen elk hun metaforische en symbolische betekenis meegekregen. Je kan bijvoorbeeld niet anders dan op één of andere manier het hart van een muzikale hartslag te voorzien en ook rond haar archetypische betekenis moet je aan de slag. Maar goed, zo werkt het creatief proces eigenlijk altijd: het is een verder bouwen op wat er al is en spelen met dat kader en verwachtingspatroon.

Voor de voorstelling Anatomy of Sound kan het publiek een smartphoneapplicatie installeren. Die is met cutting edge game technologie gemaakt. Hoe belangrijk is vernieuwing?

Mathias: De modernisten van na WO II hadden al snel door, net zoals de modernisten aan het begin van de 20ste eeuw, dat innovatieve golven vanuit de intrinsieke werking van muziek, na verloop van tijd uitgeput lijken. Wanneer de mogelijkheden om te vernieuwen vanuit de klassieke parameters schijnbaar zijn opgedroogd, wordt er meer gefocust op het conceptuele kader van de muziek. De experimenten met vorm en quotaties uit Stravinsky’s neoklassieke werken zijn een directe voorbode van het historisch postmodernisme. De stijlcollages uit die tijd hebben in hun deconstructie echter geen versnippering als doel voor ogen, maar staan wel voor eenheid in de veelheid van perspectieven. Denk maar aan het befaamde derde deel uit de Sinfonia van Berio, waar water als metafoor wordt gebruikt om extra aandacht te vestigen op de holistische visie van het werk. Ook Intolleranza 1960 van Nono gebruikt teksten uit verschillende periodes, brengt verschillende contexten samen en is verenigd in het protest tegen wat gemeenschappelijk is, namelijk onverdraagzaamheid. Zoals Stravinsky aanvoelde dat de Schönbergiaanse vernieuwingen een eindpunt betekenden, zo voelden Berio en Nono hetzelfde met het Serialisme. Ze zochten naar nieuwe wegen, er werd veelvuldig met notatie, context en interactiviteit geëxperimenteerd.

Het lichaam wordt niet alleen getoond of besproken, maar ook vertaald naar technologie
— Fleur Khani

Zoals steeds lijken we momenteel op een eindpunt te zitten. Hoe kunnen we nog vernieuwing brengen, na zo’n rijke 20ste eeuw? Voor mij staat het vast dat er geen afwisseling meer is tussen een visie die gelooft in de gesloten vorm van één narratief of de open visie die meerdere perspectieven naast elkaar plaatst, deconstrueert en ironiseert. De twee co-existeren meer dan ooit.

Fleur: Wat ik er zo sterk aan vind, is hoe technologie wordt ingezet: niet als een oppervlakkige toevoeging, maar als een essentieel onderdeel dat inhoudelijk nauw verweven is met het thema. Je zit met dat post- of transhumanistische gegeven: het lichaam wordt niet alleen getoond of besproken, maar ook vertaald naar technologie. Dat maakt het voor mij echt relevant. We vertrekken van iets wat historisch gezien extreem lichamelijk en zelfs choquerend was, Vesalius die lichamen opensnijdt, wat in zijn tijd als pure heiligschennis werd gezien. Dat kunnen we ons vandaag moeilijk nog voorstellen, hoe radicaal dat was. En dan maken we de sprong naar een digitale context, waarin dat lichaam opnieuw wordt ‘opengelegd’, maar dan op een andere manier: via data, via geluid, via technologie.

Wat daar voor mij spannend aan is, is dat je eigenlijk een brug slaat tussen twee momenten van radicale innovatie: de anatomische revolutie en de digitale revolutie. Die combinatie voelt gedurfd, maar ook logisch. Het brengt de fundamenten van onze kennis naar het heden en stelt tegelijk de vraag hoe we vandaag naar het lichaam kijken.

Kan technologische vernieuwing dan geen stuwmotor zijn voor de kunsten?

Mathias: Zeker. Toch is technologie maar een middel. De vernieuwing in de kunsten is haar vorm of haar stilistiek, eigenlijk niet haar inhoud, die is universeel en eeuwig wederkerend. Technologie behoort uiteindelijk tot het vormelijk kader en kan de idee die centraal staat, intensifiëren. Vaak hoor je vandaag de dag spreken over een totaalbeleving, of een immersieve ervaring. Wagner had net hetzelfde voor ogen, maar met moderne technologie kunnen we dat oude ideaal, nu nog reëler uitvoeren, zodat het nieuw lijkt.

Op die manier gebruikt Anatomy of Sound nieuwe technologie maar pretenderen we niet dat haar toepassing vernieuwend is. Dat je smartphone deel wordt van de voorstelling en iedereen op een bepaald moment persoonlijk zal aanzetten om mee muziek te maken, zal op de manier dat we het hebben vorm gegeven, hopelijk wel een verfrissende ervaring zijn.

Mathias, je creëerde al eens een werk met een smartphoneapplicatie. Op welke manier is Anatomy of Sound anders?

Mathias: Voor Minerals had ik een open partituur gemaakt. Het publiek kon stemmen aan de hand van muzikale parameters. Die input werd vertaald naar welk deel van de partituur de muzikanten moesten springen, allemaal zeer spannend. Nu, de technologie werkte zeer goed, alleen was het moeilijk om die te ervaren voor het publiek omdat er geen referentiekader was: het publiek hoorde mijn muziek voor de eerste keer, dus bij iedere live aanpassing juichte de technische regie: wij wisten hoe het anders kon klinken, maar die andere opties zaten niet in het collectief geheugen van het publiek. Het hele concept was ook een letterlijke vertaling van gameplay in een concertzaal. Het publiek kon dus stemmen, maar het resultaat was de gemeenschappelijke deler. Er was dus geen persoonlijke return, waardoor stelselmatig mensen begonnen afhaken. De momenten dat er geluiden uit de smartphones kwamen, waren dan weer buiten alle verwachting absoluut magisch. Dat laatste aspect is dan ook het vertrekpunt voor de interactiviteit in Anatomy of Sound. Deze voorstelling is ook geen zittende voorstelling, je kan rondwandelen. En iedereen uit het publiek zal op een bepaald moment wel eens medemuzikant worden. Als je wil weten hoe we dat doen, zal je moeten komen naar de voorstelling.

Waarom een interactieve voorstelling? Participatie kan bijvoorbeeld een politieke lading geven.

Fleur: Voor mij is participatie niet iets wat je expliciet moet benoemen, het publiek neemt altijd deel. Zelfs wanneer mensen gewoon op een stoel zitten, zijn ze actief betrokken bij wat er gebeurt. Wat deze voorstelling doet, is dat impliciete gegeven expliciet maken en versterken. Door interactiviteit toe te voegen, wordt het publiek zich bewuster van hun eigen rol binnen de ervaring. Ze worden niet alleen toeschouwers, maar ook deelnemers aan hun eigen beleving.

Ik denk dat dat ook te maken heeft met een bredere evolutie binnen de kunsten, waarin het publiek steeds meer wordt geëmancipeerd. De keuze om deel te nemen aan een voorstelling, om aanwezig te zijn, krijgt bijna een politieke dimensie. Niet omdat het werk expliciet een politiek standpunt inneemt, maar omdat het een ruimte creëert waarin mensen actief betrokken zijn en zich verhouden tot elkaar. Voor mij is dat ook waarom ik in dit project sta: omdat het publiek hier echt het centrum is van wat er gebeurt. Dat is geen bijkomstigheid, maar de kern.

Mathias: Waar mensen samenleven, in een maatschappij, zullen er verhoudingen in de groep ontstaan. Vanaf dat moment is politiek alomtegenwoordig. Politiek komt niet voor niets van het Griekse woord voor stad ‘polis’. We leven als mensen inderdaad allemaal samen en beïnvloeden elkaar constant. Toch kunnen we ons ook terugtrekken van dat hele schouwspel, de zogenaamde comédie humaine. Dat terugtrekken is voor mij geen wereldvreemd escapisme maar een noodzakelijke vorm van spiritueel heropladen. Doordat we voortdurend te geconnecteerd zijn met elkaar gecombineerd met prestatiedruk, ontstaan er burn-outs, zien we vormen van lethargische blokkering. Die voortdurende verbintenis uit zich ook in een politiek kader: we moeten voortdurend standpunten innemen, een mening hebben. In het beste geval informeer je je dan voordat je een standpunt inneemt. Je door het kluwen van informatie en desinformatie worstelen kost tijd en energie en zo treedt er een algemene vermoeidheid op. De heilzame werking van meditatie (en gebed) is al eeuwen onderdeel van verschillende wereldbeschouwingen. Meer nog, voor mij vormt dat mystieke aspect de essentie van religie, niet de structuren die errond zijn gebouwd. Dat is de politieke werking van religie. De spirituele dimensie van religie veroorzaakt geen oorlogen, het is haar hiërarchisch organigram dat voor spanning zorgt. Mensen zijn verknocht aan het drama van die spanning, omdat het ons monkey-brein, dat voortdurend op zoek is naar prikkels, voedt. Het is ook belangrijk dat die spanning kan geïroniseerd worden. De rol van comedians en talkshows hosts in de Verenigde Staten is momenteel van onschatbare waarde: satire ontspant. Ik bedoel daarmee: ze neemt letterlijk de ongezonde spanning weg. Drama: het botsen van verschillende strekkingen die geloven in één narratief, perspectief of ideologie. Humor: het deconstrueren en naast elkaar plaatsen van verschillende perspectieven. De balans tussen drama en humor is belangrijk in de maatschappij. Als we te ver doorwegen in de postmoderne deconstructie dan verliezen we richting en wordt alles gerelativeerd met nihilisme als gevolg. Als we echter te sterk geloven in één narratief of ideologie, dan loert autocratie om de hoek, met onlosmakelijk verdrukking en uiteindelijk oorlog tot gevolg. Activisme is in dat laatste geval onontbeerlijk om de balans te kunnen herstellen. Kunstenaars hebben daarin een voortrekkersrol, zoveel is duidelijk. Als we geconfronteerd worden met zo’n situaties, zoals nu het geval is, slaat de slinger vaak door en blijkt radicale politieke stellingname de enige optie. Iedere keuze is dan politiek, ook de keuze om stil te blijven.

Is het dan niet wat vergezocht om Anatomy of Sound een politieke voorstelling te noemen?

Mathias: Onze voorstelling politiek noemen, zou een brug te ver zijn. In de voorstelling focussen we op het menselijke lichaam. Iedereen heeft een lichaam en dat lichaam is de natuur in ons. Vesalius beschouwde het lichaam als studieobject, dat kon bestudeerd worden door een los daarvan staand subject. Dat dualistisch denken, waarbij de mens een andere entiteit is die de natuur kan indammen of oneindig kan uitputten, bekritiseren we. De essentie van ecopsychologie is dit: wie de natuur in zich erkent, zal ook oog hebben voor de ons omringende natuur en zich daardoor mentaal ook beter voelen. Vanuit die ervaring komt automatisch het bewustzijn om de natuur te beschermen en de nakende klimaatverandering en verarming van de biodiversiteit tegen te gaan. Het lichaam als ‘pars pro toto’ dus. Door het publiek actief te betrekken en collectief muziek te maken, samen een lichaam te vormen, proberen we een ervaring te creëren die niet alleen esthetisch is, maar ook vanuit haar meditatieve natuur symbool staat voor dat holistisch denken.

In Anatomy of Sound zit voor mij vooral een diep humanistische boodschap
— Fleur Khani

De vrijheidsstrijd van de Verlichting was uitermate belangrijk. Het is een waarde die zwaar onder druk staat globaal gezien en waarvoor we moeten blijven vechten. Toch heeft datzelfde vrijheidsdenken ook zijn keerzijde. De neoliberale maatschappij gelooft in haar vooruitgangsideologie en dus ook in een oneindige exploitatie van onze aarde en haar grondstoffen. Via het participatieve aspect van de voorstelling willen we een bewustzijn creëren dat we als maatschappij ook een collectieve verantwoordelijkheid hebben. Dat zal wellicht op termijn resulteren in het voor een stuk inleveren van die verworven vrijheid met als doel een aarde waar ook voor toekomstige generaties de natuur een ecosysteem zal zijn dat in balans is.

Fleur: In Anatomy of Sound zit voor mij vooral een diep humanistische boodschap. Het werk van Vesalius was in zijn tijd extreem gedurfd, bijna ondenkbaar. Hij volgde zijn fascinatie, ondanks het taboe. Door dat verhaal vandaag te vertalen naar een digitale en performatieve context, ontstaat voor mij een pleidooi voor vrij denken, vrij onderzoek en vrije kunst. De twee zwaartepunten van de voorstelling zijn voor mij dan ook duidelijk: het publiek als activator van de ervaring en een uitgesproken keuze voor vrijheid en vrijzinnigheid.

Anatomy of Sound is een productie van HERMESensemble in samenwerking met Het Laatste Bedrijf (Casa Kafka) en de steun van de Vlaamse Overheid.

Deze productie kwam tot stand met de steun van de Tax Shelter maatregel van de Belgische Federale Overheid.