de toonbank

een bijdrage van Alba Voorn (Musica), in gesprek met Tina Reynaert

Sinds het voorjaar 2025 werkte Musica samen met het opvangcentrum Rode Kruis Valkenhof aan een participatief muziek- en klank-traject. Onderzoeker Tina Reynaert was erbij en deelt haar bevindingen.

De prioriteit bij het Valkenhof-project was co-creatie en expressie. Niettemin was de opzet van het project dubbel: een veilige haven bieden én toewerken naar een kwalitatief toonmoment vol talent en trots.

Dit artikel presenteert zich als een visuele verzameling van bevindingen en impressies opdat gelijkaardige initiatieven op de radar komen en we tegelijk kunnen leren uit elkaars ervaringen en onderzoek. Deze vorm laat bovendien de spanningen weerklinken die aanwezig waren tijdens het traject: non-verbaliteit vs. songwriting, zichtbaarheid vs. onherkenbaarheid, ongerept plezier vs. resultaat.

In dit Musica-project in Pelt wordt taal op verschillende manieren ingezet. Er zijn op taal gebaseerde songwriting-sessies waarbij via een brainstorm tot thema’s, woorden, zinnen en uiteindelijk melodie gekomen wordt. Taal kan ook een barrière zijn, als instructies te lang zijn of te moeilijke oefeningen worden gegeven. Mensen haken af als ze niet volledig kunnen volgen. Ook is de repetitie soms een ware Toren van Babel als er veel verschillende talen zijn, en een gemeenschappelijke taal voor de hele groep ontbreekt.

‘Embodied’ technieken waarbij muziek en beweging aan elkaar gekoppeld worden, zijn aanwezig in de vorm van body percussion oefeningen en sound massages. Deze werkvormen kunnen ondersteunen om een verhaal te vertellen zonder de barrière van taal. Bovendien stelt het de facilitator in staat om flexibel en responsief te werken met de ideeën, vaardigheden en fantasie van de deelnemers en hen als co-creatieve partners te benaderen.

Bij body percussion oefeningen gebruikten participanten hun lichaam en belichaamde ervaringen om een muziekstuk te maken. Zo exploreerden ze thema’s zoals verdriet en kwaadheid door het schuiven, wrijven en stampen met voeten en het kloppen op de borst.

Bij sound massages gaan participanten —los van maat of structuur— timbraal aan de slag met alledaagse objecten (borstels, sponsjes, metalen platen, doos met vijsjes, …) en toegankelijke muziekinstrumenten (percussie, klankstaven, …). Ze wandelen rond en geven omstanders een massage met klank. Tijdens het korte traject kunnen ze dus meteen actief experimenteren en creëren met klank. Zo worden ze aangespoord om hun fantasie en creativiteit te gebruiken en in sonore interactie te gaan met anderen. Een gebrek aan ervaring met het bespelen van muziekinstrumenten speelt dan minder een rol.

Participatieve muziekprojecten in Vlaamse opvangcentra zijn schaars of blijven onder de radar. Het zijn vaak lokale initiatieven van vrijwilligers in de vorm van een serie workshops. Die projecten worden niet gedocumenteerd of zijn onbekend bij het grotere publiek. Projecten waarbij lokale opvanginitiatieven verbonden worden met concerthuizen, vzw’s of cc’s gebeuren ook, maar sporadisch.

Het Valkenhof-project toont aan hoe muzikale participatieprojecten in opvangcentra kunnen floreren wanneer co-creatie en embodied technieken centraal staan. Door de spanningen tussen non-verbaliteit en songwriting, tussen proces en product, bewust te navigeren, ontstaat er ruimte voor authentieke expressie en verbinding. De ervaringen onderstrepen het belang van flexibele werkvormen die talige barrières overbruggen en deelnemers als volwaardige creatieve partners benaderen. Voor de toekomst is meer structurele documentatie en kennisdeling cruciaal om deze waardevolle initiatieven te versterken en hun impact te vergroten.

Tina Reynaert
Sinds de eerste repetitie sluit Tina Reynaert zich aan in de hoedanigheid van doctoraal FWO-onderzoeker. Ze doet een participerende observatie waarbij ze dus naast het observeren ook actief deelneemt aan de workshops. Tina is verbonden aan de departementen Sociaal Werk & Kunstwetenschappen van Universiteit Gent, de Academic Chair Jonet on Social Action & Music-Making  en het  CESSMIR (Centre for the Social Study of Migration and Refugees). Eerder publiceerde ze een onderzoek over een vergelijkbaar project in Brugge. Dit artikel, Participatory songwriting in a Belgian asylum reception center: addressing challenges through embodied strategies,  was voor Musica zowel tijdens als na het Valkenhof project een belangrijke kennisbron.

Musica
Musica bouwt aan een traditie van vernieuwende muziekprojecten met formats als MusiMatrix, SoundMine en Babelut Parcours. Vanuit haar openluchtmuseum Het Klankenbos te Pelt lanceert de organisatie projecten rond muziek en klankkunst die inspireren en verbinden. Musica voelt zich op zijn best als het impulsen kan geven aan jonge kunstenaars, kinderen kan meenemen in avontuurlijke muziekwerelden of diverse doelgroepen kan verbinden met participatieve projecten.

Rode Kruis Valkenhof
Het centrum in Overpelt is een van de allereerste opvangcentra in ons land, sinds 1991.

Referentie:
Reynaert T, De bisschop A and Nijs L (2025) Participatory songwriting in a Belgian asylum reception center: addressing challenges through embodied strategies. Front. Psychol. 16:1602017.