de toonbank

een bijdrage van MATRIX

Deze zomer staat Sint-Niklaas met stip op een bijzondere Europese routekaart. Tijdens het slotconcert van de Nadar Summer Academy maakt het publiek kennis met Treeline, een ambitieus project van de Britse componist Graham Fitkin dat momenteel doorheen Europa reist. De zwarte moerbei in het Brouwershof vormt daarbij de halte van een artistieke tocht die van Roemenië tot Londen loopt.

Het project vertrekt van een eenvoudige maar intrigerende vraag: hoe kan een boom het uitgangspunt worden voor een muziekstuk?

Een boom als vertrekpunt

Treeline ontstond uit Graham Fitkins fascinatie voor plaats, geluid en de manier waarop mensen zich verhouden tot hun omgeving. Het project richt zich op bomen, en dan vooral bomen die voor een gemeenschap een bijzondere betekenis hebben. Dat kan een historische boom zijn, een markant exemplaar in het landschap of een boom die op een andere manier een rol speelt in het collectieve geheugen van een stad of regio.

In tien Europese landen werken meer dan twintig partners mee aan het project. Die partners zijn bijzonder divers: universiteiten, scholen, concertorganisaties, lokale overheden, culturele instellingen en milieuorganisaties. Elk van hen selecteerde een boom die voor hun omgeving betekenisvol is.

“Treeline is about place. It’s about sound and connecting communities to their environments maybe in a different way to the way they’d normally be connected to them.”

— Graham Fitkin

Vervolgens werd van die boom een uitgebreid profiel opgesteld. Daarbij ging het niet alleen om foto’s of historische informatie, ook de fysieke kenmerken werden in kaart gebracht: de omvang van de stam, de grootte van de kruin, de plaats van de wortels, de ligging in het landschap en de relatie tot andere bomen of natuurlijke elementen. Daarnaast werden geluidsopnames gemaakt vanuit het perspectief van de boom zelf. Wat hoort een boom? Welke geluiden kenmerken zijn omgeving? Welke menselijke en natuurlijke activiteiten spelen zich rondom hem af?

Al die gegevens werden verzameld en doorgestuurd naar Graham Fitkin, die ze gebruikte als grondstof voor een nieuwe compositie.

Een bos als instrument

De muziek die uit dit proces ontstond, is geen letterlijke vertaling van boomgegevens in noten. Fitkin gebruikte de verzamelde informatie als inspiratiebron voor een werk van ongeveer een uur, geschreven voor piano en elektronica.

Zelf spreekt hij over een augmented piano: een piano die door elektronische uitbreiding wordt omgevormd tot een soort bosinstrument. Geluiden, opnames en muzikale structuren worden samengebracht in een compositie waarin de verschillende bomen uit Europa als het ware met elkaar in dialoog treden.

Dat idee sluit goed aan bij Fitkins muzikale taal. Zijn werk wordt vaak gekenmerkt door een sterke ritmische energie, heldere structuren en een directe zeggingskracht. Hoewel hij geregeld wordt geassocieerd met het minimalisme, heeft zijn muziek een heel eigen karakter ontwikkeld, waarin beweging, kleur en fysieke aanwezigheid centraal staan.

De zwarte moerbei van Sint-Niklaas

Voor de bijdrage van MATRIX en de Nadar Summer Academy aan Treeline viel de keuze op de zwarte moerbei in het Brouwershof in Sint-Niklaas. En dat is geen toevallige keuze: de boom heeft de voorbije jaren een bijzondere betekenis gekregen binnen de stad. Op 22 september 2024 werd hij officieel onthuld als een levend herdenkingsmonument voor de slachtoffers van asbest, op initiatief van STOFFvzw, de vereniging die al jaren de stem van asbestslachtoffers in het Waasland vertolkt.

De keuze voor een levende boom als monument is bewust. Waar klassieke gedenktekens vaak uit steen of metaal worden opgetrokken, groeit en verandert een boom mee met de tijd. De zwarte moerbei staat bovendien in de nabijheid van de voormalige asbestindustrie die zoveel leed heeft veroorzaakt in de regio. Daardoor groeide hij uit tot een plaats van herinnering, ontmoeting en reflectie.

Ook los van die herdenkingsfunctie is de zwarte moerbei een opmerkelijke boom. Oude exemplaren zijn relatief zeldzaam. De Sint-Niklase moerbei, met zijn verweerde stam, holtes en grillige vertakkingen, draagt zichtbaar de sporen van de tijd. Juist die combinatie van kwetsbaarheid en veerkracht maakt hem tot een krachtige getuige van het verleden.

Binnen Treeline wordt de boom niet louter als symbool gebruikt. Net zoals alle andere deelnemende bomen werd hij geobserveerd, gemeten, gefotografeerd en beluisterd. Zijn profiel maakt voortaan deel uit van een veel groter Europees netwerk van bomen die elk een eigen verhaal vertellen.

Een trage Europese tournee

Een van de meest opmerkelijke aspecten van Treeline is de manier waarop het project wordt gepresenteerd. Tussen mei en juli 2026 reist Graham Fitkin zelf langs alle deelnemende locaties. Dat doet hij niet per vliegtuig of met de auto, maar op de fiets. De route van ongeveer 4.000 kilometer voert hem van Roemenië via Slowakije, Hongarije, Polen, Duitsland, Tsjechië, Nederland, België en Frankrijk naar het Verenigd Koninkrijk.

“It’s a really slow tour. It takes that long because I’m cycling it and because it’s about 2,500 miles and I’m not a pro cyclist.”

— Graham Fitkin

Onderweg geeft hij concerten op de plaatsen die verbonden zijn met de geselecteerde bomen. Vaak worden daarbij nieuwe opnames gemaakt en worden lokale muzikanten betrokken bij de uitvoering.

Fitkin omschrijft het zelf als een “slow tour”: een trage tournee die ruimte laat voor ontmoeting, uitwisseling en aandacht voor de omgeving. In een tijd waarin internationale culturele projecten vaak draaien rond snelheid en efficiëntie, is dat op zich al een opmerkelijke keuze.

Treeline en de Nadar Summer Academy

Dat het project opduikt tijdens het slotconcert van de Nadar Summer Academy is evenmin toeval. De Nadar Summer Academy, georganiseerd door Nadar Ensemble en MATRIX [Centrum voor Nieuwe Muziek], brengt jaarlijks jonge muzikanten samen rond hedendaagse muziek. De deelnemers worden ondergedompeld in nieuwe speeltechnieken, actuele composities en experimentele vormen van musiceren. Centraal staat daarbij niet alleen het uitvoeren van muziek, maar ook het ontwikkelen van een open en nieuwsgierige houding tegenover klank en creativiteit. De Academy moedigt jonge musici aan om verder te kijken dan het traditionele concertrepertoire en kennis te maken met de vele vormen die muziek vandaag kan aannemen.

Treeline sluit daar naadloos bij aan. Het project stelt vragen over luisteren, waarnemen en de relatie tussen muziek en omgeving. Het nodigt uit om aandachtig te kijken naar de plaats waar we leven en om die omgeving als een bron van artistieke inspiratie te beschouwen. Voor jonge muzikanten vormt dat een uitdagende en inspirerende context. Voor het publiek biedt het een kans om een hedendaags muziekproject te ontdekken dat tegelijk toegankelijk, actueel en internationaal georiënteerd is.