de toonbank

In Somer & Winter, een nieuwe creatie van Opera Ballet Vlaanderen, ontmoeten we twee personages die botsen. Net zoals broer en zus dat wel eens doen. Somer en Winter zijn er allebei van overtuigd dat zij het beste seizoen zijn. Ze luisteren niet naar elkaar, spreken elk hun eigen (muzikale) taal en raken steeds verder van elkaar verwijderd.

Via dit speelse, gelaagde verhaal maken kinderen op een natuurlijke manier kennis met opera als vertelvorm. Niet via grote aria’s of ingewikkelde codes, maar via een helder verhaal, gedragen door muziek, zang en theater.

een bijdrage van Eva Van Daele voor Opera Ballet Vlaanderen

De historische bron

Zo’n zeshonderd jaar oud is het verhaal dat aan de bron ligt van de voorstelling Somer & Winter (10+). Vanden winter ende vanden somer, een van de zogenaamde ‘abele spelen’, is een van de oudste overgeleverde wereldlijke theaterteksten in het Nederlands. Wie de auteur is, weten we niet. De rijmende theatertekst vinden we terug in het Hulthemse handschrift, dat bewaard wordt in Brussel. De teksten in het handschrift zijn geschreven in het Middelnederlands, een oude versie van het Nederlands.

Het verhaal van het oorspronkelijke theaterstuk gaat – zoals de titel al verraadt – over de winter en de zomer. De twee seizoenen zijn in een conflict verstrikt. Heer Somer vindt zichzelf het meest geschikte seizoen voor de liefde, want ‘s zomers laat men vaker een streepje huid zien. Heer Winter argumenteert dat zijn weersomstandigheden de liefde meer aanwakkeren aangezien mensen bij koude vaker dicht bijeen kruipen.

De Romeinse godin Venus speelt een cruciale rol in het verhaal. Zij komt als een deus ex machina tussenbeide in het conflict tussen Somer en Winter. Als godin van de liefde lijkt zij het best geplaatst om te beoordelen wie het beste seizoen voor de liefde is. In plaats van een van de seizoenen als winnaar aan te duiden pleit ze echter voor een geweldloze oplossing.

Het nieuwe verhaal

In de nieuwe voorstelling wijzigt een aantal dingen: Somer wordt een vrouwelijke figuur en de focus verschuift van wie het beste seizoen voor de liefde is naar wie het beste seizoen is tout court. Het Middelnederlands blijft behouden. Volgens componisten Hans Vercauteren en Lente Verelst, die de gezongen teksten selecteerden, zijn de Middelnederlandse klanken erg dankbaar om te zingen. Bovendien herinnert het oude taalgebruik ons eraan dat het om een oud verhaal gaat. Het is ook niet erg als we de tekst niet altijd verstaan; dat versterkt de absurditeit van het conflict.

De niet-gezongen spreekteksten zijn van Thomas Janssens. Die teksten in hedendaags Nederlands zijn voor de verteller Cockijn en de godin Venus, de enige personages die niet zingen. Ze brengen lichtheid en speelsheid en balanceren de Middelnederlandse zangpartijen uit.

De muziek

Opmerkelijk is dat de partituur gecomponeerd werd door twee componisten. Vormelijk is het werk opgebouwd uit heldere nummers met solomomenten voor Winter en Somer, duetten en koorpassages waarin het kinderkoor van Opera Ballet Vlaanderen kan schitteren. Een van de kinderen vertolkt de rol van Kleine Cockijn. Voor de muziek worden vele ingrediënten uit het operagenre gebruikt: de nummerstructuur, de leidmotieven en het idee dat muziek verhalen kan vertellen. In tegenstelling tot het historische tekstmateriaal worden geen historische instrumenten gekozen. Een zevenkoppige bezetting van het SPECTRA ensemble begeleidt de voorstelling met fluit, klarinet, hoorn, trompet, slagwerk, viool en contrabas.

Het werk opent met een enkele noot. Het thema met de herhaalde la in de klarinet – een verwijzing naar Vivaldi’s Lente – wordt overgenomen door de fluit en nadien door de andere instrumenten. Het openingsdeeltje groeit in dynamiek, aantal instrumenten en in melodisch materiaal tot het weer terugplooit op twee instrumenten die opnieuw de la herhalen. Op het keerpunt in de actie horen we dezelfde toon opnieuw door het volledige kinderkoor en de twee vocale solisten en de strijkers. Deze referentie aan de opening is een muzikale kapstok voor de luisteraar.

Papier

Een bijzondere muzikale rol is weggelegd voor papier. Heb je ooit al eens met volle aandacht geluisterd naar hoe papier kan klinken? Papier kan je ritselen, verfrommelen, scheuren, wapperen, plooien en zo veel meer. Het ensemble en het kinderkoor zetten die klanken in als muzikaal element. Visueel zal papier ook een belangrijke rol spelen in de scenografie van regisseuse Kenza Koutchoukali. Daarnaast is papier betekenisvol als drager van verhalen. Het oorspronkelijke theaterstuk was een van de oudste teksten die op papier werden overgeleverd.

Verhalenvertellers

Een nieuwe toevoeging aan de theatertekst is dat de verteller de naam Cockijn krijgt en dat de oorspronkelijke Cockijn nu Kleine Cockijn genoemd wordt. Een mogelijke lezing is dat Kleine Cockijn opgroeit tot Cockijn en het verhaal vertelt dat die als kind heeft meegemaakt. Somer en Winter zijn dan misschien weer een gescheiden koppel dat opnieuw met elkaar moet leren omgaan. Venus wordt een imaginaire verschijning in het hoofd van het kind die het conflict tussen de volwassenen kan oplossen.

Cockijn leren we kennen als een verzamelaar van verhalen. Verhalen moeten gekoesterd worden. De verhalen die we vertellen, zeggen iets over hoe we onszelf zien. In conflictsituaties riskeren verhalen verloren te gaan. Voor Kenza Koutchoukali zit hier een parallel met hoe cultureel erfgoed verloren gaat in conflicten. Kinderen zijn vaak de dupe van strijd tussen volwassenen. Maar ook kinderen kunnen hun eigen verhaal schrijven. Daarin zit een hoopvolle boodschap. Iedereen heeft zijn eigen verhaal en net als Somer en Winter kunnen we niet zonder elkaar.